Dünyada kömürden elektrik üretiminin geleceği
1 Ocak 2026 itibarıyla dünyada çalışabilir durumda 2436 adet kömürlü termik santral bulunuyor. Bu santralların kurulu gücü 2200 GW’ı geçiyor ve yapımı süren 242 GW gücünde santral daha var. İklim krizini durdurmak için kömür kullanımından vazgeçerek seragazı emisyonlarını azaltmak, tartışmasız dünya gündemindeki en önemli önceliklerden biri. Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli’ne (IPCC) göre, kömürün küresel birincil enerji arzındaki payının 2050’ye kadar %1-7’ye aralığına geriletilmesi gerekiyor. Kömür, halihazırda küresel birincil enerji arzında %28’lik payla petrolden sonra ikinci sırada yer alıyor.
Climate Analytics, 2019 yılında yaptığı çalışmada, 1,5 derecelik sıcaklık artışının altında kalmak için kömürden elektrik üretiminin tüm dünyada 2040 yılında son bulması gerektiğini söylüyordu. Rapor, elektrik üretiminde kömür kullanımının 2030’a kadar 2010 seviyesinin yüzde 80 oranında aşağısına çekilmesini, OECD ülkelerinde kömür kullanımının da 2030’da sonlanmasını öneriyordu. Küresel Kömür Santrallarını İzleme verilerine göreyse halihazırda çalışır durumdaki kömür santrallarının yarısının Paris Anlaşması’na uyumlu kapanış tarihleri yok.
Uluslararası Enerji Ajansı (UEA) da Dünya Enerji Görünümü 2025 raporunun “Net Sıfır Emisyon Senaryosu”nda kömürden elektrik üretiminin payının 2035’de yüzde 6’ya gerilemesi ve 2050’de kömürün elektrik üretimindeki payının yüzde 0 olması gerektiğini söylüyor. Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli (IPCC) ise 2050 yılında 2 derecenin altında kalmayı amaçlayan tüm senaryolarında karbon yakalama ve gömme teknolojisine sahip olmayan tüm kömür santrallarının kapatılmış olması gerektiğini belirtiyor.
2020’de ABD ve Avrupa Birliği’nde (AB) kömür talebi yaklaşık %20, Hindistan ve Güney Afrika’da %8 oranlarında düşerken, Çin’de talep artışı %1 ile sınırlı kalmıştı. Ancak, talepteki düşüş salgın sonrası yeniden yükselişe geçti. Küresel kömür üretimi, 2024 yılında başta Çin, Hindistan ve Endonezya’daki güçlü üretim sayesinde 9,15 milyar tonluk rekor seviyeye ulaştı. Kömür talebi de aynı yıl rekor kırdı. Küresel kömür talebinin itici gücü, elektrik üretimi amaçlı kömür kullanımı da 2024 yılında 10 bin 766 teravatsaat (TWh) ile kaydedilen en yüksek seviyeye ulaştı. 2026 yılında kömür talebinin 2024 yılına benzer seviyelerde kalması bekleniyor.
Rusya’nın Ukrayna’yı işgaliyle başlayan süreç de özellikle Avrupa ülkelerinde, Rusya’dan gelen gazın azalma/kesilme olasılığına karşı kömür santrallarını geçici olarak koruma/yeniden devreye alma konusunu gündeme getirdi. Bu eğilim, şu ana kadar Avrupa ülkelerinin kömürden vazgeçme planlarını radikal bir şekilde değiştirmedi ancak İran’a saldırılması sonrasında Hürmüz Boğazı’yla ilgili yaşanan sorunlar enerji politikalarını değiştirebilir. Avrupa ülkelerinin birçoğu, kömürlü termik santralları kapatacakları tarihleri resmi olarak açıkladı. Sitemizin Avrupa’da Kömür bölümündeki haritadan güncel durumu takip edebilirsiniz.
Boom and Bust Coal 2025 raporuna göre 2024 yılında küresel kömür santrali kapasitesi 18,8 GW arttı. Küresel kömür santralı kurulu gücü % 0,9 oranında artmış oldu. 44,1 GW’lık santral şebekelere eklenirken 25,2 GW’lık kapasitede emekliye ayrıldı. 44 GW’lık yeni kapasite, son 19 yılda görülen en düşük kapasite artışı oldu. Yeni santralların 30,5 GW’lık bölümü Çin’de devreye alındı. Çin’i dışarda bırakırsak küresel kömür santralı kapasitesi 9,2 GW azaldı. Birleşik Krallık son kömürlü termik santralını da kapatarak Paris Anlaşması sonrası kömürle vedalaşan altıncı ülke oldu. 38 OECD ülkesinde kömürden vazgeçme eğilimi oldukça belirgin hale geldi. 2015’te 142 olan kömür santralı projelerinin sayısı 5’e düştü ancak iklim hedefleri için santralların kapatılmasının da hızlanması gerekiyor. Türkiye’de de planlanan kömür santralı kapasitesi 0,7 GW’a (Afşin-Elbistan A Santralı ek üniteler) gerileyerek son 10 yılın en düşük seviyesine ulaştı.
Türkiye’nin Elektrik Karmasının Öngörülen İlerleyişi, 2015 – 2023. 2015 ve 2019 verileri TEİAŞ Elektrik İstatistikleri’nden, 2023 hedefleri 11. Kalkınma Planı’ndan alınmıştır.
Türkiye’de kömürden elektrik üretiminin geleceği
T.C. Enerji ve Tabi Kaynaklar Bakanlığı’nın 2024-2028 Stratejik Planı’na göre kömür ve gazla çalışan termik santrallarının kurulu gücünün 2028 yılında 49 bin 077 MW’a ulaşması hedefleniyordu. 1 Mayıs 2026 itibarıyla termik santralların kurulu gücü 49 bin 430 MW’a ulaşarak bu hedefi iki yıl önce geçti. 2022 yılında yayımlanan Ulusal Enerji Planı’na göreyse gaz ve kömürle çalışan termik santralların kurulu gücünün 2030’da sırasıyla 30,3 GW ve 22,8 GW olması hedefleniyor. 2035’te ise 24,3 GW’lık kömür ve 35,5 GW’lık gaz kapasitesiyle fosil yakıtlara dayalı kurulu gücün daha da artırılması planlanıyor. Bu hedeflerin 2053 net sıfır hedefiyle çeliştiği ortada.
İki farklı plandaki hedeflere rağmen Türkiye’de kömür santralı proje stoku küçülmeye devam ediyor. 2015 yılında proje stoğunda 70’in üzerinde kömür santralı vardı, bu sayı bire düştü. Afşin Elbistan A santralına eklenmesi düşünülen iki yeni ünitenin toplam kurulu gücü 0,7 GW. Türkiye’nin mevcut kömür santrali filosu 22 GW1 kurulu güce sahip, bu santralların 10,4 GW’ı ithal kömürle, 10,2 GW’ı linyitle ve 0,9 GW’ı da yerli taşkömürüyle çalışıyor. Türkiye’de devreye alınan son büyük kömürlü termik santral, Adana’da 2021 yılında devreye alınan ve ithal kömürle çalışan Hunutlu Termik Santralı’ydı.
Türkiye’de enerji karmasının geleceğine dair farklı bakış açıları mevcut. Türkiye bol miktarda yenilenebilir enerji kaynağına sahip. Başta rüzgar ve güneş olmak üzere yenilenebilir enerji kaynaklarının kullanımının, maliyetlerindeki etkileyici düşüş nedeniyle Türkiye’nin enerji sistemi içinde önemli ölçüde büyümesi bekleniyor. 2015 yılında rüzgar, güneş ve jeotermalin Türkiye elektrik üretimindeki toplam payı % 5,8’di. 2025 sonunda ise rüzgar, güneş ve jeotermalin elektrik üretimindeki payı % 24,72’ye yükseldi. Son yıllardaki kurulu güç artışında güneş ve rüzgar santralları başı çekti. Güneş ve rüzgar enerjisini toplam kurulu gücü Nisan 2026’da Türkiye’nin kurulu gücünün %33’üne ulaştı. Detaylı bilgi için Türkiye’de Yenilenebilir Enerji bölümüne bakabilirsiniz.
Bu web sitesi Friedrich-Ebert-Stiftung Derneği Türkiye Temsilciliği tarafından desteklenmiştir. İçeriğin sorumluluğu tamamıyla Ekosfer Derneği’ne aittir.
